Kimyasalların kirlettiği çevrede çocuk sağlığı

Bu yazıda özellikle, çevre kirliliğinin sonucu oluşan ve 'çevresel kimyasallar' diyebileceğimiz, iş yerlerinde veya insan yaşam alanlarında kullanılan pestisitler, gıda katkı maddeleri, ağır metaller gibi kimyasallardan en yaygın olanlarının çocuk sağlığı üstündeki etkileri incelenecektir.

PESTİSİTLER

Hem tarımda hem de kentsel alanda zararlı haşere, kemirici ve zararlı otlarla mücadele için kullanılan kimyasal maddelere genel olarak ‘zararlı öldürücü’ anlamına gelen pestisit adı verilir. Kimyasal çevre kirliliğinin en önemli nedenlerinden biridir. Pestisitler insan vücudunda, hormonal sistemi, sinir sistemini etkileyerek değişik hastalıklara yol açar. Pesitisitlerin etkileri küçük çocuklarda ve bebeklerde daha ağır seyreder, çünkü bu pestisitleri vücuttan atacak enzimler henüz yetersizdir veya oluşmamıştır. Örneğin; Pestisitlerin içinde bulunan Xenobiyotiklerin insan vücudunda etkisiz hale getirilmesini sağlayan karaciğer enzimleri ancak 5 yaşında tam olarak işlevsel hale gelebilir. Aynı şekilde organofosforlu bileşikleri inaktive edecek enzimler ise 6 aylıkken oluşur. Yani 6 aylıktan daha küçük bebekler bu grup pestisitleri vücuttan atamaz.

Endüstriyel ve çevresel birçok kirleticinin (östrojenler, ısı, çeşitli kimyasallar, elektromanyetik enerji ve radyasyon) çocuk sağlığı üstünde olumsuz etkileri olduğu düşünülmektedir. Çocuklukta ve adölesan çağda görülen hastalıklarda çevrenin rolü ve katkısı konusunda bir çok araştırma yapılmaktadır. Ancak toksik olduğu belirlenen 104,000'den fazla kimyasal maddenin yaklaşık %95'inin sağlık etkileri henüz incelenmemiştir.

Maruz kalınan maddenin cinsi yanında, maruz kalma süresi ve şekli bu faktörlerin çocuk sağlığına olan etkilerini belirler. Bu kimyasalların cinsi, etkilenim süre ve şiddetine göre değişen boyutlarda çocuklarda olumsuz etkiler oluşturabilir.

Ebeveynlerin en çok sorduğu sorulardan biri, "çevremizde bulunan kimyasal maddeler çocuğumun sağlığını etkiler mi?" sorusudur.

KURŞUN

Çocuklara zararlı kimyasal kirliliğin en önemli kaynaklarından biri kurşundur. Havadaki serbest kurşunun kaynağı %90 kurşunlu benzindir. Birçok ülkede kurşunlu benzin üretimi durdurulmuş olmasına rağmen kurşun; boyalar, toprak kapların sırlanması, lehimleme, su boruları, matbaa, kozmetikler, pestisitler, piller ve sınaî gazlar yoluyla da çevreye karışır ve kurşun kirliliğine neden olur.

Çocuk sağlığı üstünde etkili olan en önemli çevresel etkenin su ve besinlerle bulaşan hastalıklara neden olan mikrobiyolojik faktörler olduğu biliniyor. Oysa son yıllarda sanayi ve teknolojinin gelişmesiyle birlikte, özellikle gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde, biyolojik risklerin yerini kimyasal riskler almaya başlamıştır.

Çocuğun sağlığını etkileyebilecek çevre; makro ve mikro çevre olarak iki başlık altında incelenebilir. Makro çevre; iklim, kent havası, ülke coğrafik koşulları gibi büyük ölçekli bir çevreyi ifade ederken, mikro çevre; örneğin emekleme dönemindeki bir çocuk için yaşadığı evdeki mutfağın zeminidir.

Çocukları etkileyebilecek kimyasal maddelerin kaynağı çok çeşitlidir. Temizlikte kullanılan deterjan ve temizlik maddeleri, böcek öldürücü (pestisit) kimyasal maddeler, bina duvarlarında kullanılan boyalar, halı ve mobilyaların tekstil ürünlerinde kullanı lan boyalar, halı ve zemin döşemesinin tespitinde kullanılan yapıştırıcılar, kapalı ortamda içilen sigara, ev içinde yapılan pişirme ve ısınma uygulamalarından yayılan gazlar vb. çocukların karşı karşıya kaldığı kimyasal kirliliğin temel kaynaklarıdır.

CIVA

Bir diğer toksik metal olan cıva; yiyecekler (su ürünleri, balıklar), çözücü kimyasallar, pestisitler, kozmetikler, diş dolgusu için kullanılan amalgam, plastik, mürekkep, vernik, cilâ ve boyalar yoluyla vücuda girebilmektedir. Minamata hastalığı, cıva zehirlenmesi sonucu ortaya çıkan ağır santral sinir sistemi hasarı tablosuna verilen addır. Bu durumda mental motor retardasyon, serebral atrofi, serebral palsi, davranış değişiklikleri ve dikkat eksikliği görülebilir.

Erişkinler ise çocuklara göre daha az etkilenir. Çünkü, çocuklar zamanları nın çoğunu kapalı ortamda geçirir; sayılan kaynaklardan yayılan kirletici kimyasalların çoğu yoğunlaşarak zeminde birikme eğilimindedir. Çocuklar, özellikle emekleme döneminde olanlar, zemine daha yakın konumda soluk alıp verdiklerinden; erişkinlerden farklı olarak ağızdan soluk alıp verdiklerinden ve erişkine göre daha sık nefes alıp verdiklerinden dolayı kimyasal maddelere daha yüksek miktarda ve yoğunlukta maruz kalır. Bunun da ötesinde çocukların gerek solunum gerek bağışıklık sistemindeki savunma mekanizmaları henüz tam olarak gelişmemiştir. Yaşamın büyüme ve gelişme döneminde olan çocuklarda bu kimyasal etkilenim erişkinlerde beklenenden daha da büyük olacaktır.

ARSENİK

Arsenik kirliliği de çevredeki başlıca kimyasal kirlilikler arasındadır. Bazı bölgelerde doğal olarak toprağın yapısında vardır ve yer altı sularının arsenik düzeyi yüksek olabilir. Ayrıca madencilik faaliyetleri ve tarım ilaçlaması, yer altı ve yer üstü sularında arsenik kirliliğine neden olabilir. İçme ve kullanma sularındaki yüksek arsenik düzeyi sonucunda anemi görülebilir, akciğer kanseri sıklığında artış meydana gelebilir. Kanser açısından en sık görülen deri kanseri (melanoma) olmakla birlikte; solunum, sindirim, boşaltım ve üreme sistemini de içeren iç organ kanserleri de arsenik maruziyetiyle ilişkilidir. En toksik form olan ‘trivalan arsenik’, cilt, solunum yolu, karaciğer ve sinir sistemine etki eder.

Büyüme, gelişme döneminde olan çocuklar, vücut ağırlığına göre oranlandı- ğında, bir erişkine göre daha çok sıvı ve besin tüketir, daha çok hava solur. Bu da, içecek, yiyecek ve havadaki kimyasalları yüksek miktarlarda almaları demektir.

Bu nedenlerle, çocukları küçük erişkinler gibi düşünmemek; alınacak önlemleri ve toksik maddelerin sınır değerlerini belirlerken erişkinleri değil, çocukları referans almak gereklidir.

Gerçekten de herhangi bir çevresel kirlilik sağlık etkisini ilk olarak ve ağırlı kla çocuklar üstünde gösterir. Bu nedenle ülkelerin ve bölgelerin çevresel koşullarının değerlendirilmesinde 'bebek ölüm hızları' kirliliğin göstergesi olarak kullanılabilir.

Toplumun çevre bilincinin geliştirilmesi ile hem kirlilik kaynakları azaltılacak, hem de çocuklar uzak tutularak etkilenim azalacaktır.

Çocuk hekimleri, çevre-hastalık ilişkisini ve toksinlerle temas olasılığını ayırıcı tanıda her zaman düşünmelidir.

Kimyasal maddelerin toksisite açısından izin verilen sınır değerleri ve standardları belirlenirken, erişkinleri değil çocukları referans almak gereklidir. Mevzuat düzenlemelerinde de bu husus göz önünde bulundurulmalıdır.

Üreticilerin, kullanılan kimyasallar açısından etkin olarak denetlenmesi, uyarılması, kamuoyu baskısı oluşturulması gereklidir. Kapalı ortamlar, kimyasalların en çok maruz kalındığı yerlerdir. Evlerin periyodik olarak havalandırılması, kapalı ortam kimyasal madde yükünü artıran ve yukarı da sayılan maddelerin evlerde kullanılmaması, kapalı ortamlarda sigara içilmemesi önemlidir.

Kaynağı ve güvenli olup olmadığı bilinmeyen su ve gıdalar çocuklardan uzak tutulmalıdır. Sağlık üstünde kötü etkisi olan savaş ve doğal afet gibi durumlarda, bebeklerin emzirmeye devam edilmesi önemlidir. Çünkü anne sütü çevre koşulları ndan etkilenmeyen sağlıklı bir besindir.

Kapalı ortamlarda kesinlikle gaz formunda pestisit kullanılmamalı, sıvı ve katı pestisitler ise kontrollü kullanılmalıdır.

Doç. Dr. Ö. Faruk Tekbaş

Gülhane Askeri Tıp Akademisi Çevre Sağlığı Bilim Dalı Başkanı

Nisan-Haziran 2007

Pazartesi, 02 Nisan 2007 01:00