Sivil girişimin uluslararası başarısı

Fotoğraf: YU Arşivi

Evren Toparlak, Aslı Kurtuluş 

Romanya'nın Bükreş şehrinde doğan Tudor Jitianu, Bilgisayar Teknolojisi ve Ekonomi eğitimini tamamladıktan sonra kurduğu şirketle iş dünyasında yakaladığı başarının ardından, 2008 yılında tamamen farklı bir kulvara girdi. Doğal mirasın korunması, eğitim, ekoloji gibi sahalarda çalışan bir dizi sivil örgüte destek vermeye başlayan; sağlıklı gıda ve yaşam biçimlerinin savunucusu olan Jitianu, insanların öğrenme mekanizmasıyla da yakından ilgileniyor. Jitianu, temelleri Estonya'da atılan ve uluslararası bir başarı gösteren "Let's do it, World!" girişimiyle ilgili olarak, Yeşil Ufuklar'ın sorularını yanıtladı.

"Let's Do It, World!", halen dokuz ülkede faaliyet gösteren bir sivil girişim projesi. Estonya'da 2007 yılında ortaya çıkışından bu yana yüz binlerce kişiyi bir araya getirmiş, gittikçe büyüyen ve yayılan bir proje. Projenin başlamasıyla 2008 yılında Estonya'da yaklaşık 50,000 kişi, 10,000 ton çöp topladı, yüzlerce sivil toplum kuruluşu, resmi kurum, özel şirket ve birey bir araya geldi. Estonya'dan sonra bu hareket, Letonya, Litvanya, Slovenya, Romanya, Portekiz, Hindistan ve Ukrayna'ya da yayıldı. Let's Do It, World! hareketine Latvia nüfusunun % 5'i, Slovenya nüfusunun ise % 12'si katıldı.

"Let's Do it, World!" hakkında bize bilgi verir misiniz?

Let's Do it, World!" büyük bir şirket gibi. Dahil olan birçok kişi var. Örneğin sadece Estonya'da yaklaşık 600 gönüllü var. Esas işi temizlik ve lojistik. Lojistik kimi zaman haritalandırmayı da içeriyor, tüm organizasyonlarda olduğu gibi. Ama asıl önemli olan nokta, bu organizasyonun daha büyük alanlarda nasıl yapılabileceği. Çünkü Estonya'nın nüfusu 1.3 milyon kişi, yani İstanbul nüfusunun %10'u. Estonya gibi nüfusu az olan bir ülkeyi organize etmekle, 22 milyon nüfuslu Romanya'yı organize etmek pek aynı şey değil.

Bir ülkede yeni bir projeye başladığınızda önce haritalandırmayla mı başlıyorsunuz yoksa gönüllü toplamakla mı?

Önce organizasyon ekibini, gönüllü organizatörleri buluyoruz. Üç tip gönüllümüz var: organizatörler, haritacılar ve temizleyenler. Organizatörler başlangıçtan sonuna kadar işe dahil oluyor ve zamanlarının %20-30'unu proje süresince altı ay, dokuz ay bazen bir yıl boyunca bu işe ayırıyor. Organizatörlerin, bu işe kendilerini adayan insanlar olması gerekiyor, bu nedenle az sayıda organizatör oluyor. Romanya'da, 2,500 kişi olmasını umuyoruz. Yani öncelikle organizatörleri daha sonra gönüllüleri bulmalısınız. İkinci önemli adım haritalandırma gönüllülerinin bulunması.

Hiç Estonya'da bulundunuz mu? Estonya, İsviçre'ye ya da Finlandiya'ya benzeyen küçük ve temiz bir ülkedir. Burada çöp görmek çok zordur. Gittiğiniz zaman "çöp nerede?" dersiniz. Estonya'daki insanlar da "bizim çöpümüz yok" dediler. Fakat proje girişimcilerinden birisi tek başına kendi arabasını ve GPS'ini kullanarak çöp olan 800 noktayı haritalandırdı ve GPS koordinatlarını kullanarak bir harita yaptı.

Haritalandırmayı yapıp, gönüllüleri topladıktan sonra mı temizleme aşamasına geçiyorsunuz?

Çöpler sürecin bir bölümüne kadar toplanıyor sonra son noktaya gönderiliyor. Bu, projenin bir bölümü. Projenin önemli bir noktası da okulları mümkün olduğunca projeye dâhil etmek. Çocuklara öğretmemiz gerekiyor. Temizleme konusunda çok katkıları olmuyor ama çöp yığınlarını gördükleri zaman sorunun büyüklüğü onları etkiliyor. Diğer önemli bir nokta ise yetkilileri sürece dahil etmek. "Neden büyük çöp yığınları var?" diye sormak gerekiyor. Belki de bu bölgede çöp toplama sistemleri yok ya da çöp toplama sistemleri yeterli değil. Bazı bölgelerde daha az nüfus olmasına rağmen daha fazla çöp olduğu görünüyor. Bu da çöp toplama sisteminde bir aksaklık olduğunu gösteriyor.Yani proje sadece temizlemeye odaklanmıyor. Temizlemenin yanında, insanları eğitmek ve yetkilileri harekete geçirmek hedefleniyor. Proje üç boyutta ele alınıyor: birincisi iyi bir temizlik; ikincisi atık toplama hizmetlerinin iyileştirilmesi ve eğitim; üçüncüsü ise, daha ilk başta atığı azaltmak.

Haritalandırma çalışmaları esnasında...

Evet, özellikle temizlik yapanları, çünkü farklı tipte cephaneler olabiliyor. Belki Türkiye'de yok ama Romanya'da hala İkinci Dünya Savaşı'ndan kalma patlayabilecek mühimmat bulunabiliyor.

Bu kadar çok sayıda insanı çekmeyi nasıl başarıyorsunuz?

En başarılı ülke, nüfusun %13'ünün "Let's Do It, World!" hareketine katıldığı Slovenya olarak gösterilebilir. Slovenya, 2 milyonluk nüfusuyla İsviçre gibi bir batı ülkesi, gerçek bir "doğu" ülkesi gibi değil. Bölgede AB'ye ilk giren ülkelerden, düşünce yapıları da batılı. Proje üzerinde çalışan insanlar iyi bir ekip kurdu ancak bence başarıları daha çok sahip oldukları özel çalışma anlayışına ve özgür olan şartlara dayanıyordu. Küçük ülkelerdeki insanlar çoğunlukla daha özerk ve bağımsızlar. Büyük ülkelerdeki insanlar ise daha çok 500 km uzaktaki merkezi otoriteden iş, para ve hizmet vermesini, bekliyor. Mesela Portekiz'in %1'i gönüllü, Slovenya'da bu oran %13, Estonya'da %4. Bu çok büyük bir fark. Bu örneklerde de görüldüğü gibi doğu ülkelerinde gönüllü sayısı düşüyor. Çünkü biz daha kaderciyiz ve insanların kendi çabalarıyla toplumda bir değişiklik yapabileceğine inanmıyoruz.

Projeniz devlet polisikasındaki eksikliklere bir yanıt olarak mı başladı?

Devlet, genel olarak kaynak tahsis etme ihtiyacının farkında. Ancak şeffaflık olmayışı kimi zaman sorun yaratıyor. Litvanya ve Slovenya'daki arkadaşlar bile devletten belli bir rakam alamıyor. "Bize bir rakam verebilir misiniz," diye soruyorlar ancak, "ara istasyonlarımız yok," cevabını alıyorlar. Ara istasyonlar, ara çöp toplama noktalarıdır ve çöpler buradan daha büyük araçlarla son noktaya taşınır.

Letonya'da yapılan bir başka şey de resmi bir ulusal ya da belediye çöp alanı olarak bir tür ara istasyon organize etmekti. Belli bir günde, herkesin çöplerini oraya götürmesine izin verildi. Çok fazla çöp geldi çünkü bazı ülkelerde büyük nesnelerin elden çıkarılması için para ödemeniz gerekiyor. İnsanlar elbette bu parayı ödemek istemiyorlar ve bu nedenle de yılda bir defa bunu parasız yapma fırsatından faydalanıyorlar. Bu aynı zamanda sorun hakkındaki bilinci de artırdı ve insanlar artık bu konuda bir şeyler yapmaya çalışıyor.

Etkinlikler sırasında yerel yönetimlerle sorun yaşanıyor mu?

Romanya'da ilk pilot projede sorun yaşamadık ama burası gerçekten iyi durumda olan bir batı eyaletiydi. Çevreye gerçekten önem veriyorlar. Diğer üç pilot projede de sorunla karşılaşmadık. Ama nüfusun %13'ünün harekete katıldığı Slovenya'da iki belediye harekete katılmayı reddetti ve, kendi yöntemleriyle temizleyeceklerini söylediler. Etkinlikten önceki gün baskıya dayanamayarak katılmayı kabul etmişler. Büyük bir kamuoyu baskısı vardı, başbakan, bakanlar, ve bütün televizyonlar olaya dâhil olarak belediyeye baskı yaptı.

Sizce neden insanlar bu projeye bu kadar ilgi gösteriyor? Diğer sivil toplum projelerinden farkı nedir?

Bu hareketin etkisi çok açık ve hemen görülüyor. Bu gerçekten önemli bir şey. Farkı görebilir ve ölçebilirsiniz. Diğer taraftan, bu proje ulusal seviyede bir sorunun üstesinden geliyor. Benden başka çevremdeki hiç kimse yerdeki bu plastiği almazsa doğru olanı yaptığıma dair inancım değişmez, etrafımdakiler beni ilgilendirmez diye düşünürüm. Ama çoğunluk böyle değil, insanlar diğerlerinin aynı amacı takip ettiğini görmek ister. Bizim projemiz gücünü katılımın yüksek olmasından alıyor. Bir çok insan bir araya gelip büyük bir etki yaratıyor.

 Projede somut bir amacınız var mı?

Sayısal olarak evet, Romanya'da 100,000 kişiye ulaşmak istiyorduk ama sanırım yaklaşık 200,000 kişiye ulaşacağız. Projede şu kadar ton çöp toplayacağız diye bir hedefimiz yok, hedefimiz gönüllüler, çöpler değil.

Türkiye için bir girişim var mı?

Umarım olur, biz her ülkeye her türlü desteği vermeye hazırız. Özellikle BT ve veri tabanı yapıları desteğini ben verebilirim.

Temmuz - Eylül 2010

Çarşamba, 01 Eylül 2010 00:00