Artık kokuların da yönetmeliği olacak

Koku alma, insanın yaşamsal faaliyetlerinden biridir. Koku alma duyusu, beş duyudan biridir ve çevremizi algılamada kullandığımız en önemli duyularımızdandır. Hoş kokulu ortamlardan hoşlanır, kötü kokulu ortamlardan kaçarız. Birçok fiziksel aktivite (yemek, içmek, vs.) koku alma duyusu ile birlikte gerçekleşir. Tat alma duyusu, dokunma duyusu, sıcaklık ve ağrı algıları da koku alma duyusu ile birlikte gerçekleşen duyulardır. Çevremizdeki çiçeklerden, ağaçlardan, besinlerden, hayvanlardan, sanayi ürünlerinden, bakterilerin neden olduğu oluşumlardan ve diğer insanlardan kaynaklanan kokular bizi çepeçevre sarar. Zevklerimiz ile kokular arasında da çok önemli bir denge ve uyum olduğu söylenebilir. Bize yararlı olan maddelerin kokuları hoşumuza gider, bize zararlı olanlar ise kokularıyla bizi iterler.

Kokunun algılanmasında; kişinin fiziksel durumu, sosyal geçmişi, koku hafızası ve kişinin algılama düzeyi önemlidir. Herhangi bir kokunun rahatsızlık verici olması 4 faktörle açıklanabilir;

· Frekansı: kokunun hangi sıklıkta algılandığı

· Yoğunluğu: kokunun etkinliği

· Süresi: kokuya maruz kalma süresi

· Nahoşluğu: kokunun istenmeyen karakteri

Koku neden önemlidir?

Hava kalitesi insanların sağlığı ve kendilerini rahat hissetmeleri açısından önemlidir. Kötü koku içeren hava insanların kendilerini rahatsız hissetmesine yol açar. WHO tarafından sağlık, sadece hastalık veya bedensel rahatsızlığa sahip olmama değil, tam anlamıyla fiziksel, zihinsel ve sosyal olarak refah içinde olma durumudur. Bu durumda, kötü koku içeren havayı solumak zorunda kalan kişiler WHO tanımına göre sağlıksız olarak nitelenebilir. Ancak, her kötü kokulu madde sağlığa zararlıdır denemez.

Koku Yönetmeliği

Genelde "Koku Yönetmeliği", bazı ülkelerde Hava Kirliliği Kontrol Yönetmeliği ile birlikte ele alınmaktadır ve bu yönetmeliğin bir parçası şeklindedir. Ülkemizde 1986 yılında yayınlanan Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği'nde koku ile ilgili hiç bir hüküm bulunmamaktaydı. Bu boşluğu doldurmak üzere 2001 yılında AB nin desteklediği ve LIFE-Third Countries programı altında bir proje başlatılmıştır. Projenin adı "Türkiye'de Koku Emisyon ve Imisyonlarının Yönetilmesi" idi. Projenin amacı, ülkemizde çeşitli kaynaklardan çıkan kokulu gazların (emisyonların) genelde hangi tür kaynaklardan geldiğini ve bu kaynaklardan çıkan kokulu gazların ortam havasında hangi derişimlerde bulunduğunu belirlemek idi. Kaynaklardan çıkan koku derişimi emisyon değerlerini, ortam havasında bulunan koku derişimi de imisyon değerlerini göstermektedir. Bu değerler ölçümler yaparak bulunmuştur. Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliğinde olduğu gibi bu proje sonunda hazırlanacak bir Koku Yönetmeliği ile de koku kaynaklarından çıkacak koku konsantrasyonlarına bazı sınır değerler belirlemek ve bu sınır değerlerin üzerinde koku emisyonu yapan tesislerin bunu sınırın altına çekmesi için önarıtma zorunluluğu getirilmesi ön görülmüştür.

Bu projeye ülkemizde Çevre ve Orman Bakanlığı destek vermiş ve proje, Bakanlığın da katıldığı bir proje konsorsiyumu tarafından gerçekleştirilmiştir. Proje partnerleri ODTÜ, DEÜ, Stuttgart Üniversitesi ve Çevre ve Orman Bakanlığı idi. Proje 2004 yılı sonunda bitmiş ve 3 sene sonunda proje çıktıları olarak a) Koku Yönetmeliği taslağı hazırlanmış, b) Yönetmeliğin uygulanmasına yardımcı olacak Kılavuz dökümanlar hazırlanmış, c) ODTÜ ve DEÜ, Çevre Mühendisliği Bölümlerinde koku ölçüm laboratuvarları kurulmuş ve ölçüm yöntemleri geliştirilmiş, d) Çevre ve Orman Bakanlığı, İl Örgütlerinde bu yönetmeliği uygulayacak elemanlar eğitilmiş, d) Proje sonuçlarını yaygınlaştırmak üzere Ankara ve İzmir'de dört adet Çalıştay düzenlenmiştir. Bu Çalıştaylara Çevre ve Orman Bakanlığı, İl Örgütlerinde çalışan elemanlar, Belediyeler, Odalar, vb. sivil toplum orgutleri elemanları davet edilmiştir. Hazırlanan dökümanların tümü, proje web sayfasına konulmuş ve ilgilenenlere duyurulmuştur (www.odor-life.metu.edu.tr).

Bilindiği üzere ülkemizde Çevre konusunda herhangibir yönetmelik, tebliğ, vb. dökümanın yayınlanması, Çevre ve Orman Bakanlığının yetkisindedir. Koku Yönetmeliği de bu Bakanlık tarafından gerektiğinde yayınlanacaktır. Bakanlık, bu Yönetmeliğin yayınlanması durumunda, gerekli izleme ve ölçümlerin yapılabilemesi için yeterli altyapının henüz olmadığı kanısını taşımaktadır.

Yönetmeliğe göre emisyon sınır değerleri

Taslak Koku Yönetmeliğinde emisyon sınır değerleri Madde 8 de verilmiştir. Bir tesisin tam kapasite ile çalıştığı koşullarda, koku emisyonuna neden olan kaynaktan değişik zamanlarda (gün ve saatlerde) alınan ve tesisin koku emisyonunu temsil eden en az üç kokulu gaz örneğinin Olfaktometrik olarak ölçülmüş koku konsantrasyonlarının geometrik ortalaması,

a) 1000 KB/m3 veya daha az ise, o tesiste koku giderimi konusunda bir yaptırıma gerek yoktur.

b) 1000-10 000 KB/m3 aralığında ise, yetkili merci çevrede koku şikayetinin olup olmadığına da bakarak, dış ortam havasında koku ölçümlerinin yaptırılmasına karar verir. Bu çalışma sonunda elde edilen kokulu saat yüzdesinin Madde 7 de verilen sınır değerlerini sağlaması gerekmektedir.

c) 10 000 KB/m3 den büyük ise, bu durumda yetkili merci tesiste kokuya neden olan kaynakta koku önleme tekniklerinin ve yöntemlerinin kullanılmasına karar verir. Koku problemine neden olan tesis/tesisler problemi gidermek üzere önlem aldıktan sonra koku kaynağındaki emisyonu yeniden ölçtürür. Ölçüm sonuçları 1000 KB/m3 veya daha az ise sorun yoktur. Alınan önlemler başarılı sayılır. Ölçüm sonuçları 1000 KB/ m3 den fazla ise, o kaynağın etkisi ile oluştuğu kanıtlanmış olan dış ortamdaki koku seviyesi, Taslak Yönetmeliğin 7. Maddesi ile uyumlu hale gelinceye kadar kaynakta alınan önlemlerin iyileştirilmesi istenir.

Bazı Tanımlar

• Koku Eşiği: Tanımlanmış 100 kişiden 50'sinin (%50 nin) algılayabildiği koku konsantrasyonudur.

• Koku Konsantrasyonu: Koku eşiğine kadar nötr hava ile seyreltilen kokulu numunenin seyreltme faktörüdür. Koku Birimi, KB/m3 (Odor Unit/m3) dür.

• Koku Birimi (Odour unit): Koku eşiğindeki koku konsantrasyonu 1 KB/m3 olarak tanımlanmıştır.

• Koku Seviyesi: Kokunun algılanma yoğunluğunu, uyarıcı miktarının logaritması ile ifade etmek mümkündür.

Prof. Dr. Aysel Atımtay

ODTÜ Çevre Mühendisliği Bölümü

Ocak-Mart 2010

Cuma, 01 Ocak 2010 01:00